Szanowni Państwo,
Przypadł mi w udziale zaszczyt wygłoszenia laudacji dla Jolanty Marcolli, tegorocznej laureatki Nagrody Sztuki im. Marii Anto i Elsy von Freitag-Loringhoven. Jolanta Marcolla otrzymuje nagrodę za wybitny dorobek i postawę artystyczną dla artystki polskiej.

Jolanta Marcolla jest artystką wizualną zajmującą się równolegle dwiema dziedzinami twórczości. Najpierw stała się fotografką i jedną z absolutnych pionierek sztuki wideo w Polsce. Wkrótce potem jednak zaczęła zajmować się ilustracją książkową. Jolanta Marcolla nagrodę otrzymuje przede wszystkim za prace fotograficzne i filmowe, w których jako jedna z pierwszych w Polsce analizowała postępujące zapośredniczenie komunikacji międzyludzkiej przez urządzenia, jej medializację. Bardzo wcześnie zajęła się także problemem perswazyjności środków przekazu i zniekształcaniem przez te ostatnie obrazu rzeczywistości. Swoje analityczne, postkonceptualne realizacje obdarzała dodatkowo poczuciem humoru i ciepłem. W tych pracach, mimo ich silnej intelektualizacji, pojawia się też myślenie intuicyjne. Nic nie tracą ze swojej aktualności do dzisiaj.

Już w trakcie studiów w Państwowej Wyższej Szkole Sztuk Plastycznych we Wrocławiu w pierwszej połowie lat 70. (a udała się tam, by uczyć się malarstwa), Marcolla zaczęła tworzyć awangardowe fotografie. Malarstwo okazało się zbyt tradycyjne dla młodej artystki: lata 70. były przecież czasem rozkwitu sztuki medialnej. Pamiętajmy przy tym o trudnościach, jakich doświadczano wtedy po wschodniej stronie Żelaznej Kurtyny. Uprawiać sztukę medialną w czasach PRL-u nie było łatwo, a kłopoty z pozyskaniem odpowiedniego sprzętu do rejestracji obrazu były ogromne. Artystce udawało się obchodzić te braki. Na uczelni trafiła do Katedry Wiedzy Wizualnej i Podstaw Projektowania. Dzięki temu mogła odbyć praktyki we wrocławskim ośrodku Telewizji Polskiej. Doskonale spożytkowała to doświadczenie, oprócz pozyskania umiejętności praktycznych napisała niezwykle interesującą pracę, w której analizowała realia produkcji telewizyjnej tamtych czasów. Wysunęła w niej wiele uwag krytycznych, związanych z ówczesnym, tradycyjnym nastawieniem realizatorów i niewykorzystaniem przez nich potencjału technik operatorskich i montażowych.

W czasie studiów należała do grupy Galeria Sztuki Aktualnej ? i była w niej jedyną kobietą. Następnie, w połowie lat 70., podjęła indywidualną działalność artystyczną i jako jedna z pierwszych sięgnęła po trudno wówczas dostępne medium wideo. Wiele z jej prac miało zresztą burzliwe losy, godne oddzielnych opowieści. Najbardziej znane w jej dorobku są prace ?Kiss?, ?Reakcja wymuszona? i czteroczęściowy cykl ?Wymiarów?. Artystka ? kwestionując prawdomówność przekazu medialnego, zapowiadała w sposób wręcz wizjonerski zjawiska związane z kulturą audiowizualną, które zasadniczo wpływają na kształt naszej współczesności, takie jak przekształcania obrazu świata przez media, życie w świecie przez nie zapośredniczonym, kwestionowanie obiektywności mechanicznych, fotograficznych i filmowych sposobów rejestrowania rzeczywistości. W swoich niby prostych, a wymownych pracach, przewidziała zjawiska symulakrów, gifów, selfie, a także deep-fake?ów.

Wystawiała w wielu znanych galeriach polskiej awangardy, jak np. w Galerii Labirynt w Lublinie (1976), uczestniczyła w prestiżowych, zagranicznych przedsięwzięciach, jak np. w ?International Open Encounter on Video" w Buenos Aires. W latach 80. zniknęła jednak z obiegu wystawienniczego. Dopiero po kilkudziesięciu latach wymazania ze sfery sztuki, powróciła na scenę artystyczną dzięki powracającemu zainteresowaniu sztuką lat 70., lecz przede wszystkim dzięki wysiłkowi Mariki Kuźmicz, Agnieszki Rayzacher i Zofii Reznik.

Jeśli zaś mowa o drugim nurcie twórczości Marcolli, to w 1976 roku rozpoczęła pracę jako redaktorka graficzna w wydawnictwie Nasza Księgarnia. Zaczęła zajmować się ilustracją książkową. Współtworzyła kwitnącą za czasów PRL polską szkołę ilustracji, łączącej techniki rysunkowe z malarskimi, silnie zmetaforyzowaną. Za swoją pracę artystka otrzymała prestiżowe nagrody: Nagrodę IBBY w 1995 roku (za ilustracje do książki Jerzego Niemczuka ?Przygody Zuzanki?) oraz wyróżnienie w konkursie Pro Bolonia w 2002 roku (za ilustracje do książki Antoniego Glińskiego ?Bajarz polski?). W 2015 roku założyła własne Wydawnictwo Jedyne Takie. Do czasu zawieszenia działalności w 2023 roku opublikowała w nim trzy autorskie książki dla dzieci.

Jolanta Marcolla swoją twórczością, obejmującą film, fotografie i dokamerowe performances wyprzedziła epokę. Swoimi ilustracjami książkowymi wpisała się z kolei w świetne tradycje tego gatunku.

Dzisiaj pracujemy na to, by na trwałe wpisać jej dorobek do kanonów historii (herstorii) sztuki."

Tekst: Magda Ujma